De archieven van de Verenigde Oostindische Compagnie, 1602 - 1795

BESCHRIJVING VAN HET ARCHIEF

Verwant archiefmateriaal

HOOFDSTUK 4 ANDERE ARCHIEVEN VAN VOC-INSTELLINGEN EN -DIENAREN
B.J. Slot
De archieven van de VOC bestaan uit de archieven van de colleges van bewindhebbers van de zes kamers en enkele archieven van departementen en bureaus van die kamers. Onder het gezag van de VOC werkten echter veel meer archiefvormende instellingen en personen. Van hun archieven is slechts een deel bewaard gebleven. Men kan een aantal instellingen en personen onderscheiden: er zijn archieven van vestigingen van de Compagnie in het octrooigebied (Azië en Kaap de Goede Hoop), archieven van ondergeschikte bureaus van die vestigingen, en archieven van beambten van de VOC in de Republiek en van VOC-dienaren in het octrooigebied. Van deze archieven zijn sommige op de plaats gebleven waar zij zijn gevormd, andere bevinden zich in openbare archiefbewaarplaatsen in Nederland en nog weer andere zijn in handschriftencollecties in het binnen- en buitenland verzeild geraakt.
Van de archieven van de vele vestigingen van de VOC in het octrooigebied bestaan er nog slechts enkele. De grootste en belangrijkste daarvan bevinden zich in landen met klimatologisch ongunstige omstandigheden en zijn soms in zeer slechte staat. Bovendien tonen zij lacunes die nog ernstiger zijn dan die in de VOC-archieven in Nederland. Dat maakt het zoeken in het buitenland naar de tekst van stukken die in Nederland verloren gingen in veel gevallen vergeefse moeite. Daarentegen bevatten de oude vestigingsarchieven ook veel materiaal dat nooit naar patria is gezonden, met name stukken over het lokale bestuur.
De overgebleven archieven in het Arsip Nasional in Jakarta bestaan uit het archief van gouverneur-generaal en raden, andere regeringsinstellingen in Batavia, en gedeelten van archieven van andere vestigingen in Indonesië. Ook in Sri Lanka, India en Zuid-Afrika bevinden zich nog omvangrijke archieven van de oude VOC-vestigingen aldaar. Van deze archieven is dat van Batavia het omvangrijkste, maar vele series zijn uit dat archief verdwenen of slechts fragmentarisch aanwezig. Het archief van Ceylon is qua structuur nog het meest intact. Ook nog in redelijk goede staat, met name het gedeelte uit de achttiende eeuw, is het archief van Malabar in Madras, maar zijn structuur treedt niet meer duidelijk aan de dag vanwege een chronologische herordening die tijdens het Engelse bestuur heeft plaatsgevonden. Op het Algemeen Rijksarchief bevinden zich behalve de eigenlijke VOC-archieven ook stukken afkomstig van de Hoge Regering en van de boekhouder-generaal in Batavia, de archieven van de factorijen in Japan en Kanton en fragmenten van archieven van Nederlandse vestigingen in India. Kleinere delen van archieven van beambten en kantoren kunnen ook in familiearchieven en handschriftencollecties voorkomen.
Over het algemeen kan men van de structuur van de overzeese bestuursarchieven vaststellen dat zij wat tweeslachtig is. Nederlandse bestuursarchieven uit die tijd zijn meestal gebaseerd op een of meer series resoluties met bijlagen, maar bij verscheidene archieven van VOC-vestigingen heeft de sterke onderhorigheid aan hoger gezag (de Hoge Regering in Batavia, c.q. de bewindhebbers in de Republiek) geleid tot een centrale plaats van de briefwisseling met de superieuren, terwijl de resoluties met hun bijlagen meer op de lokale administratie gericht zijn. Daarom zal men alfabetische indices vaak eerder bij de briefwisseling met superieuren dan bij de resoluties vinden. Een merkwaardige plaats nemen de dagregisters in in de structuur van de archieven. Het lijkt er soms op dat deze dagregisters, zoals dat in Engelse factorijarchieven het geval is, het basisbestand achter de briefwisselingen vormen. In de dagregisters wordt namelijk uitgebreid verslag gedaan van ingekomen en uitgaande correspondentie. Slechts zelden is deze rol echt evident.In het octrooigebied van de VOC ontstonden ook Nederlandse rechterlijke en notariële archieven. In principe waren de vormers van deze archieven VOC-dienaren of aan de lokale VOC-overheden ondergeschikte personen of instellingen. Dergelijke rechterlijke en notariële archieven zijn in het algemeen bij de archieven van de betreffende vestiging bewaard. Zij bestaan in Jakarta, Sri Lanka, India, en op het Algemeen Rijksarchief voor Japan en Kanton. Een deel van de rechterlijke archieven van Batavia (enkele series uit de archieven van schepenbank en weeskamer) zijn in de negentiende eeuw naar het Algemeen Rijksarchief overgebracht.